Let My People Go!

• GO DOWN MOSES film scene at you tube
• listen "go down Moses" by Louis.Armstrong

Sullivan's Travels (1941, USA, 91 mins) dir. Preston Sturges

Sullivan: This picture is an ANSWER to Communists. It shows we're awake and not dunking our heads in the sand like a bunch of ostriches. I want this picture to be a commentary on modern conditions, stark realism, the problems that confront the average man.

LeBrand: But with a little sex.

Sullivan: A little, but i don't want to stress it. I want this picture to be a...document. I want to hold a mirror up to life. I want this to be a picture of dignity...a true canvas of the suffering of humanity.

LeBrand: But with a little sex in it.

Sullivan: [reluctantly] But with a little sex in it.

Υπάρχει μια ταινία, που την υπογράφει ένα από τα πιο θρυλικά ονόματα του Χόλλυγουντ, και που αξίζει να την εξετάσουμε ιδιαίτερα επειδή εκφράζει με τον πιο καθαρό, ειλικρινή και τον πιο σαφή τρόπο αυτό που για πολύ καιρό ήταν η επίσημη θέση των στούντιο της Καλιφόρνιας απέναντι στην τέχνη. Η ταινία αυτή είναι "Το Ταξίδι του Σαλλιβαν" (Sullivan's travels, 1941) του Πρέστον Στάρτζες (Preston Sturges).

Και να ποια είναι αυτή η θέση: ο κινηματογράφος πρέπει να προσφέρει την ευεργετική λήθη του πραγματικού σ'όλο τον κόσμο, και στους πιο ταπεινούς, τους πιο απόκληρους, τους πιο πρωτόγονους, και γι' αυτό πρέπει να κατασκευάζει κάτι μη πραγματικό, δηλαδή όνειρο, ευτυχία. Κατά συνέπεια, κάθε προσπάθεια από τη μεριά του να επιμείνει στην πραγματικότητα όπως είναι, δηλαδή να εμπλακεί στην κοινωνική ή στην πολιτική πάλη, είναι καταδικασμένη σε αποτυχία, επειδή είναι αντίθετη στην αποστολή του σκηνοθέτη, αντίθετη στη φύση του κινηματογράφου. Το καθήκον του καλλιτέχνη είναι να ωραιοποιεί την πραγματικότητα.

Μα τι είναι αυτά, θα μας πουν, ο αμερικανικός κινηματογράφος, δεν είναι αυτός που έκανε την πιο σκληρή κριτική ενάντια στη δικαιοσύνη, στο σύστημα αναμορφωτηρίων, στην πολιτική διαφθορά ή στη στρατιωτική ζωή στις Η.Π.Α, φτάνοντας μάλιστα καμιά φορά να τα βάλει και με τα ίδια τα θεμέλια του "american way of life"; Σίγουρα ναι, κι αυτό είναι το άσχημο: οτι θεωρήθηκε δυνατό, θεωρήθηκε βιώσιμο και θεμιτό να συνταιριαστεί η πολιτική και ηθική τιμιότητα, το πολιτικό και ηθικό θάρρος, τόσο πραγματικά και τα δύο, με τη βασική παραχάραξη, ωραιοποίηση και ισοπέδωση της πραγματικότητας. ότι η φιλελεύθερη ιδεολογία κατάφερε να πείσει σκηνοθέτες αναμφισβήτητης συνέπειας και τόλμης πως αυτό είναι ο κανόνας, ο κανονικός δρόμος, η αλήθεια του κινηματογράφου.

Το ενδιαφέρον του ταξιδιού του Σάλλιβαν βρίσκεται τελικά στο ότι αίρει την ασάφεια, δηλώνει ξάστερα ατι αυτό το συνταίριασμα είναι αδύνατο και υποδεικνύει επιτακτικά στο σκηνοθέτη την εκλογή που πρέπει να κάνει. Ο Πρέστον Στάρτζες αποδεικνύει σχεδόν μαθηματικά ότι είναι μάταιο για τον καλλιτέχνη να στρατευθεί, να ισχυριστεί ότι συντελεί έστω και λίγο στο να αλλάξει ο κόσμος. Με το σκεπτικό του αγγλοσαξονικού του μοραλισμού, που οι διάφορες ευχάριστες αποχρώσεις του δεν κατάφεραν να κρύψουν την πίκρα του, σκεφτόταν: είναι δυνατόν η καλλιτεχνική στράτευση να μην μπορεί να ωφελήσει κανέναν άλλον πέραν απ'τον ίδιο τον καλλιτέχνη, στον οποίο προσφέρει την εγωιστική και εύκολη ικανοποίηση να εκφράζει σχεδόν ακίνδυνα μια φυσική αλλά φρόνιμη μεγαλοθυμία; Βέβαια δε φτάνει στο σημείο να διατυπώσει ξεκάθαρα αυτή την άποψη, αλλά οπωσδήποτε, κάτω από την επίφαση μιας κωμωδίας ηθών και καταστάσεων, μας δίνει ένα μύθο που είναι ο πιο κατάλληλος για να σπρώξει το θεατή στο να κάνει μόνος του μια παρόμοια σκέψη: ο χολλυγουντιανός σκηνοθέτης Σάλλιβαν, μόλις αποκτήσει αληθινή εμπειρία της δυστυχίας, εγκαταλείπει τα σχέδιά του για "κοινωνικό κινηματογράφο". Ο καθένας στη δουλειά του: η δουλειά του καλλιτέχνη είναι η μυθοπλασία κι όχι η πραγματικότητα΄ γι' αυτόν η πραγματικότητα δεν πρέπει να είναι παρά μόνο κίνητρο για δημιουργική εργασία, υλικό για μια κατασκευή που θα αλλάξει τελείως τη φύση της.

Έτσι μέσα στην ίδια την ταινία αντιπαρατίθενται, με σπάνια αποτελεσματικότητα, ο φτιαχτός αλλά καθυχαστικός κόσμος της μυθοπλασίας και ο κόσμος της πραγματικότητας, που στη συγκεκριμένη περίπτωση μάλιστα είναι ο πιο γκρίζος, ο κόσμος της μιζέριας , αυτής της "αρρώστιας" που συνοδεύεται κι απ'τα συμπτώματά της, "τη βρωμιά, την κακία και τη βία", όπως λέει περίπου ένας από τους ήρωες.

Το έργο είναι χωρισμένο σε δύο μέρη, ή μάλλον συντίθεται από δύο ρεύματα, με στυλ θελημένα αντιθετικά και με περιεχόμενα εξίσου διαφορετικά: από τη μια, κωμικές παρεξηγήσεις, γκαγκ, κυνηγητά, επεισόδια μπουρλεσκ΄κι απ΄την άλλη, δραματικές συγχύσεις, βαρειά αμαρτήματα, ρεαλιστικές αναφορές, γεγονότα τραγικά. Αυτή η τολμηρή αντιπαράθεση κάνει το ταξίδι του Σάλλιβαν το πιο ερεθιστικό δείγμα "ανάμιξης ειδών" που έχουμε δει στην οθόνη. Κατά κάποιο τρόπο γίνεται μια κατάδειξη μέσω του παραλόγου.

Δε γίνεται να αναμιχθούνν τα είδη,δηλαδή το θέαμα με τη ζωή. Οι σκηνοθέτες που θέλησαν να λασκάρουν το βρόγχο αυτού του νομοθετημένου κανόνα, που θέλησαν δηλαδή να προηγηθούν μιας εξέλιξης, που μόνο το εμπόριο, μόνο οι χρηματιστικές δυνάμεις έχουν το δικαίωμα να καθορίζουν, ξέρουν τι μπορεί να στοιχίσει αυτό: ας σκεφτούμε τι αναγκάστηκαν να υποστούν ο Έριχ φον Στροχάιμ, ο Γιόσεφ φον Στένμπεργκ, ο Όρσον Γουέλς και κάμποσοι άλλοι.

του Christian Zimmer, από το βιβλίο "Κινηματογράφος και Πολιτική" (Κεφ.4: Αμφισβήτηση της κινηματογραφικής "τάξης") επιμέλεια: Διαμάντης Λεβεντάκος, εκδόσεις Εξάντας

translate